Demensiya — yaddaş, düşüncə və sosial bacarıqların pozulması ilə əlaqəli simptomlar qrupunu ifadə edən bir termindir ki, bu da gündəlik həyata təsir edə biləcək dərəcədədir. Bu vəziyyət daha çox yaşlı insanlarda rast gəlinir, lakin yaşlanmanın normal bir hissəsi deyil. Demensiyanın erkən əlamətlərini tanımaq və onun səbəblərini başa düşmək, həmçinin beyin sağlamlığını qorumağa kömək edə biləcək profilaktika tədbirlərini bilmək vacibdir.
Erkən demensiya əlamətləri
Erkən demensiya əlamətləri müxtəlif ola bilər və fərqli insanlarda fərqli şəkildə özünü göstərə bilər. Lakin bəzi ümumi simptomlar bunlardır:
1. Yaddaş problemləri. Demensiyanın ilk əlamətlərindən biri son hadisələri və ya məlumatları xatırlamaqda çətinlikdir. Məsələn, bir insan az öncə dediklərini unuda bilər və ya əhəmiyyətli əşyaları harada qoyduğunu xatırlaya bilməz.
2. Planlaşdırma və problem həllində çətinliklər. Demensiyadan əziyyət çəkən insanlar, yemək bişirmək və ya maliyyə idarə etmək kimi adi işləri yerinə yetirməkdə çətinlik çəkə bilərlər.
3. Əhval-ruhiyyə və şəxsiyyətdə dəyişikliklər. Demensiya emosional vəziyyətdə dəyişikliklər yarada bilər. İnsan daha əsəbi, narahat və ya depressiv ola bilər.
4. Qavrayış problemləri. Demensiyadan əziyyət çəkən insanlar vizual təsvirləri və məkan münasibətlərini başa düşməkdə çətinlik çəkə bilərlər. Bu, avtomobil sürmə və ya dəqiqlik tələb edən digər işləri yerinə yetirməkdə çətinlik yarada bilər.
Demensiyanın səbəbləri
Demensiya müxtəlif xəstəliklər və vəziyyətlər tərəfindən yarana bilər. Ən yaygın forması Alzheimer xəstəliyidir ki, bu da demensiya hallərinin təxminən 60-80%-ni təşkil edir. Digər səbəblər arasında damarsal demensiya, Lewy cisimləri ilə demensiya və frontal-temporal demensiya yer alır.
Demensiyanın inkişafına səbəb ola biləcək risk faktorları bunlardır:
– Yaş. Yaşlandıqca demensiya riski artır.
– Genetika. Demensiya ilə bağlı yaxın qohumların olması riski artırır.
– Ürək-damar xəstəlikləri. Yüksək qan təzyiqi, diabet və digər ürək-damar problemləri də riski artırır.
– Yanlış həyat tərzi. Siqaret çəkmək, fiziki fəaliyyətin olmaması və qeyri-sağlam qidalanma beyin sağlamlığına mənfi təsir göstərə bilər.
Demensiyanın profilaktikası
Demensiyanın qarşısını almaq üçün zəmanətli bir yol olmasa da, riski azaltmaq üçün atıla biləcək addımlar var. Bunlardan bəziləri:
1. Fiziki aktivliyin qorunması. Müntəzəm fiziki məşqlər qan dövranını yaxşılaşdırır və beyin qorumağa kömək edə bilər.
2. Sağlam qidalanma. Meyvələr, tərəvəzlər, tam taxıllar və faydalı yağlarla zəngin bir pəhriz beyin sağlamlığını dəstəkləyə bilər.
3. Əqli fəaliyyət. Oxumaq, krossvordları həll etmək və ya yeni bir dili öyrənmək kimi beyni stimullaşdıran fəaliyyətlər kognitiv funksiyaları qorumağa kömək edə bilər.
4. İctimai əlaqələr. Sosial əlaqələrin dəstəklənməsi və ictimai həyata qatılmaq demensiya riskini azalda bilər.
5. Müntəzəm tibbi müayinələr. Xüsusilə ürək-damar sisteminin sağlamlığının yoxlanması risk faktorlarını aşkar etməyə və izləməyə kömək edə bilər.
Nəticə
Demensiyanın əlamətlərini erkən tanımaq və onun səbəblərini başa düşmək beyin sağlamlığını qorumaqda əsas rol oynayır. Profilaktika tədbirlərinin tətbiqi bu vəziyyətin inkişaf riskini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər. Əgər siz və ya yaxınlarınız demensiyanın ilk əlamətlərini görürsünüzsə, mütəxəssisə müraciət etmək vacibdir ki, məsləhət və tövsiyələr alsınlar.
